Azərbaycan şahmatçılarının bu həftə beynəlxalq yarışlardakı çıxışı

Giriş

2022-ci il sentyabrın 21–24-də keçirilən Şuşa Chess 2022 Azərbaycan şahmatı üçün yüksək reytinqli iştirakçıların toplandığı turnirdən daha artıq məna daşıyırdı. Şuşada ilk dəfə beynəlxalq şahmat yarışı təşkil olunur, kişilər və qadınlar arasında sürətli şahmat və blits üzrə mübarizə eyni proqramda keçirilirdi. Bu beynəlxalq yarışlar ölkənin şahmat ənənələrini geniş auditoriyaya təqdim edirdi.

Bu yazıda «bu həftə» ifadəsi yarışın keçirildiyi həftəyə aiddir. İştirakçılar avqustun 31-də elan edilmişdi. Turniri Gənclər və İdman Nazirliyi, Azərbaycan Şahmat Federasiyası və Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu təşkil etmişdi. Yarış Xurşidbanu Natəvanın 190 illiyinə həsr olunmuşdu.

Hər kateqoriyada on şahmatçının yer aldığı heyətdə ölkənin aparıcı qrossmeysterləri və dünya səviyyəli qonaqlar var idi. Azərbaycan şahmatçıları bu rəqabətli heyətdə həm ölkəni təmsil edir, həm də müxtəlif şahmat məktəbləri ilə qarşılaşırdılar. Ancaq iştirakçı siyahısı yekun cədvəl deyil. Mövcud məlumatlar yarışın heyətini və formatını göstərir, nəticələri isə təsdiqləmir. Buna görə qaliblər və xallar barədə fərziyyə yürütmək düzgün olmaz.

Komandaların və oyunçuların təhlili

Kişilərin yarışında Azərbaycanı Şəhriyar Məmmədyarov, Teymur Rəcəbov, Qədir Hüseynov, Rauf Məmmədov və Vasif Durarbəyli təmsil edirdi. Müxtəlif üslub və beynəlxalq təcrübəyə malik bu beşlik ölkə daxilində də rəqabət yaradırdı. Azərbaycan şahmatçıları üçün belə güclü rəqiblərlə oynamaq səviyyələrini yoxlamaq imkanı idi.

Məmmədyarov və Rəcəbovun adları dünya şahmatında çoxdan tanınır, Hüseynov isə beynəlxalq səviyyədə sınanmış qrossmeysterdir. Üçü də üçqat Avropa çempionu kimi təqdim olunurdu. Təcrübələri onlara həm fərdi nəticə uğrunda mübarizə aparmağa, həm də turnirin ritmini müəyyənləşdirməyə imkan verirdi.

Məmmədovun sabitliyi və Durarbəylinin inkişaf yolu heyəti tamamlayırdı. Durarbəyli 18 yaşadək şahmatçılar arasında Avropa çempionu olmuşdu. Sürətli şahmatda bu təcrübə xüsusən vacibdir: mövqeni qiymətləndirmək üçün uzun düşünməyə vaxt olmur. Qrossmeysterlərin çıxışında həm forma, həm də qərarvermə sürəti rol oynayırdı.

Rəqiblər də heyətə dərinlik verirdi. Çinli Hao Wang, hindistanlı Vidit Santosh Gujrathi, iranlı Parham Maghsoodloo, özbəkistanlı Rustam Kasimdzhanov və türkiyəli Mustafa Yılmaz müxtəlif şahmat məktəblərini təmsil edirdilər. Vidit dünya gənclər çempionu, Maghsoodloo dünya junior çempionu olmuş, Kasimdzhanov isə FIDE dünya çempionu titulunu qazanmışdı.

Bu qarşılaşmaların əhəmiyyəti təkcə reytinq fərqində deyildi. Hindistan və İran şahmatının gənc, hücumçu üslubu Azərbaycan qrossmeysterlərinin mövqeli təcrübəsi ilə üz-üzə gəlirdi. Wang və Kasimdzhanov isə fərqli temp və mövqe anlayışı ilə seçilirdilər. Belə heyətdə hər turda rəqibə uyğunlaşmaq vacib idi.

Qadınların yarışında yerli heyəti Gunay Məmmədzadə, Ülviyyə Fətəliyeva, Gülnar Məmmədova, Xanım Balacayeva və Gövhər Beydullayeva təşkil edirdi. Azərbaycan şahmatçıları beş nəfərlə iştirak edərək ölkədaxili rəqabəti beynəlxalq sınaqla birləşdirirdilər.

Əsas rəqiblərdən biri Gürcüstan şahmatının aparıcı simalarından Nana Dzagnidze idi. Şahmat Olimpiadasının qalibi və Avropa çempionu olan Dzagnidze təcrübəsi, sürətli qərarverməsi və turniri idarə etmək bacarığı ilə seçilirdi. Marsel Efroimski və Nurgül Salimova dünya və Avropa junior çempionları idi; polşalı Jolanta Zawadzka isə 18 yaşadək şahmatçılar arasında dünya çempionu olmuşdu. Türkiyəli Kübra Öztürk Güvenli də rəqabətli heyətin üzvü idi.

Azərbaycan şahmatının beynəlxalq ənənəsi haqqında tanınmış azərbaycanlı şahmatçıların siyahısı əlavə kontekst verir. Şuşadakı turnir isə həmin irsi indiki oyunçuların çıxışı ilə nümayiş etdirmək imkanı yaradırdı. Azərbaycan şahmatçıları üçün bu, ölkənin şahmat tarixini müasir uğurlarla əlaqələndirmək fürsəti idi.

Əsas amillər

Əsas amillərdən biri format idi. Sürətli şahmatda hər qərara ayrılan vaxt azalır, blitsdə isə taktiki dəqiqlik və saatı düzgün idarə etmək ön plana keçir. Klassik şahmatda möhkəm mövqe quran qrossmeyster qısa formatlarda eyni üstünlüyü avtomatik qazanmır: səhv riski artır, rəqibin praktiki şansları çoxalır.

İki format arasında keçid də asan deyil. Sürətli partiyalarda qurulan ritmi blitsə daşımaq həmişə mümkün olmur: birində səbirli müdafiə işə yaraya bilər, digərində təşəbbüsü vaxtında ələ almaq lazımdır. Buna görə hazırlıq yalnız debüt repertuarından ibarət deyildi; diqqəti qorumaq və uğursuz partiyadan sonra tez toparlanmaq da vacib idi.

Ev sahibi olmaq əlavə təzyiq yaradırdı. Azərbaycan şahmatçıları tanış auditoriya qarşısında oynayır, eyni zamanda Şuşada keçirilən ilk beynəlxalq turnirin simvolik məsuliyyətini daşıyırdılar. Yarışın Natəvanın yubileyinə həsr olunması ona mədəni məna qatırdı, amma şahmat taxtasında nəticəni əvəz etmirdi.

Heyətlə bağlı zədə xəbəri yox idi və milli komanda hər iki kateqoriyada təmsil olunurdu. Bu, seçim imkanının genişliyini göstərsə də, cədvəldə avtomatik üstünlük demək deyildi. Dərin heyət yalnız oyunçular hazırlıqlı olduqda və rəqiblərə uyğunlaşa bildikdə üstünlüyə çevrilir.

Yarışın mümkün ssenarisi

Belə heyətdə ilk turlarda məqsəd yalnız xal toplamaq deyil, turnirin tempini anlamaq olardı. Sürətli şahmatda açılışda kiçik üstünlük qazanan oyunçu rəqibi müdafiəyə məcbur edə bilər. Blitsdə isə eyni mövqe saatdakı vaxta görə başqa risk tələb edir. Buna görə liderlik uğrunda mübarizə nəzəri hazırlıqla yanaşı praktik çeviklikdən də asılı idi.

Kişilərin yarışında Azərbaycan şahmatçılarının həm bir-biri ilə, həm də xarici favoritlərlə qarşılaşması ayrıca taktiki məsələ yaradırdı. Komanda yoldaşları qarşısında xal itirmək turnirin gedişinə təsir edə bilərdi, lakin hər oyun fərdi xarakter daşıdığından nəticəni əvvəlcədən müəyyən saymaq olmaz. Wang, Vidit, Maghsoodloo və Kasimdzhanov kimi rəqiblər səhvləri tez cəzalandıra bilərdilər.

Qadınların yarışında da rəqabət sıx idi. Azərbaycan şahmatçıları Dzagnidze kimi təcrübəli rəqibin, eləcə də junior çempionlarının qarşısında sınağa çəkilirdilər. Belə heyətlə qarşılaşmalar yerli oyunçular üçün həm medal uğrunda mübarizə, həm də beynəlxalq səviyyədə qərarvermə keyfiyyətini yoxlamaq imkanı idi.

Bu səbəbdən yarışın ssenarisini konkret qalib proqnozu ilə deyil, əsas sualla ifadə etmək daha düzgün olardı: kim hər iki vaxt nəzarətində ardıcıllığını qoruya biləcək? Təcrübəli adlar favorit təsəvvürü yaradırdı, amma qısa formatlar sürprizə açıqdır. Turnir nəticələri barədə dəqiq fikir söyləmək üçün yekun cədvəl və partiyaların gedişi lazımdır.

Nəticə

Şuşa Chess 2022-nin əhəmiyyəti güclü iştirakçı siyahısı ilə məhdudlaşmırdı. İlk beynəlxalq şahmat turnirinin Şuşada keçirilməsi, kişi və qadın kateqoriyalarının paralel təşkili, sürətli şahmatla blitsin eyni proqramda yer alması Azərbaycanı həm ev sahibi, həm də iddialı tərəf kimi təqdim edirdi.

Azərbaycan şahmatçıları bu heyətdə liderlik və geniş təmsilçilik nümayiş etdirmək potensialına malik idilər. Məmmədyarov, Rəcəbov və Hüseynovun Avropa təcrübəsi, qadın şahmatçıların beynəlxalq sınaqları və gənc oyunçuların iştirakı turniri əhəmiyyətli edirdi. Həftənin idman xəbərləri arasında yarışın əsas dəyəri şahmat irsinin yeni meydanda, güclü rəqiblər qarşısında sınanması idi. Faktiki nəticələr məlum olmadan bundan artıq hökm vermək olmaz.