Şahmatın inkişafında yeni mərhələ: qərarlardan real nəticələrə

Giriş

Bu həftənin şahmat gündəmində əsas xəbər yeni turnir və ya yarış nəticəsi deyil, idmanın inkişafına yönələn dövlət qərarıdır. Prezident İlham Əliyev şahmatın inkişafı ilə bağlı fərman imzalayıb. Bu addımın əhəmiyyəti təkcə rəsmi sənədin qəbulunda deyil, mövcud iştirakçı bazasının davamlı sistemə çevrilib-çevrilməyəcəyindədir. Şahmat təşkilatları üçün də əsas məsələ qərarın gündəlik fəaliyyətə necə təsir edəcəyidir.

Azərbaycanda 62 uşaq-gənclər şahmat məktəbi fəaliyyət göstərir, ümumtəhsil məktəblərində isə təxminən 40 min uşaq və yeniyetmə şahmatla məşğul olur. Bu rəqəmlər geniş təməl olduğunu göstərir, amma inkişafın keyfiyyətini öz-özlüyündə ölçmür. Əsas sual budur: maraq hansı şəraitdə təlimə, davamlı məşğuliyyətə və yüksək səviyyəli hazırlığa çevriləcək? Bu prosesdə şahmat təşkilatlarının üzərinə düşən vəzifələr də aydın müəyyənləşdirilməlidir.

Şahmatın qaydaları və strateji düşüncə tələb edən oyunun xüsusiyyətləri barədə ümumi məlumat üçün şahmat oyununun əsasları haqqında məlumat faydalı ola bilər. Ancaq bu həftənin xəbəri oyunun özündən çox, onun öyrənilməsi və inkişafı üçün yaradılan mühitin gələcəyinə aiddir. Həftənin yenilikləri sırasında diqqət çəkən bu qərar şahmat təşkilatlarının fəaliyyətinə də yeni gözləntilər yaradır.

Komandalar və oyunçuların təhlili

Turnir nəticələri, heyət xəbərləri və ya konkret oyunçuların göstəriciləri açıqlanmadığı üçün bu mövzuda komanda və ya idmançı müqayisəsi aparmaq mümkün deyil. Təhlilin mərkəzində üç qrup dayanır: məktəblərdə şahmatla tanış olan uşaqlar, ixtisaslaşmış məktəblərdə məşq edən gənclər və bu iki mərhələ arasında əlaqə yaradan məşqçilər və təşkilatçılar. Şahmat təşkilatları həmin əlaqənin qurulmasında mühüm rol oynaya bilər.

Ümumtəhsil məktəblərində şahmatla məşğul olan təxminən 40 min uşaq gələcək kütləvi bazanın miqyasını göstərir. Ancaq şahmata başlamaqla müntəzəm məşq etmək eyni deyil. Məşğələlərə çıxış, məşqçilərin əlçatanlığı, yaş qruplarına uyğun proqramlar və davamlı təlim olmadan iştirakçı sayının çoxluğu istedadların üzə çıxmasına zəmanət vermir.

62 uşaq-gənclər şahmat məktəbi isə daha dərin hazırlıq üçün mövcud şəbəkəni təşkil edir. Bu məktəblərin coğrafi əhatəsi, məşqçi təminatı və imkanların bərabərliyi barədə əlavə məlumat olmadan onların hazırlıq səviyyəsini dəqiq qiymətləndirmək çətindir. Bununla belə, məktəb şəbəkəsi geniş iştirakçı kütləsini sistemli məşqə yönəltmək üçün baza yarada bilər. Şahmat təşkilatları bu imkanlardan istifadə edərək məktəblər arasında əməkdaşlığı gücləndirə bilərlər.

Əsas çətinlik bu keçidi düzgün qurmaqdır. Məktəbdə şahmata maraq göstərən hər uşağın peşəkar idmançı olması gözlənilmir. Amma davam etmək istəyənlər bacarıq və ehtiyaclarına uyğun istiqamət tapa bilməlidirlər. Kütləviliklə yüksək nəticəyə hesablanmış hazırlıq bir-birinə qarşı qoyulmamalı, aralarında əlaqə yaradılmalıdır.

Əsas amillər

Birinci amil fərmanın icra mexanizmləridir. Açıqlanan məlumat qərarın şahmatın inkişafına yönəldiyini təsdiqləyir, lakin proqramların təqvimi, maliyyələşmə, məsul qurumlar və ölçülə bilən hədəflər barədə təfərrüat vermir. Bu məlumatlar olmadan qərarın təsirini qabaqcadan qiymətləndirmək çətindir. Hələlik yalnız cavab gözləyən sualları müəyyənləşdirmək mümkündür. Şahmat təşkilatları üçün bu məlumatların vaxtında açıqlanması planlaşdırmanı asanlaşdırar.

İkinci amil mövcud şəbəkənin keyfiyyətidir. 62 məktəb mühüm baza yaradır, amma bu rəqəm onların hamısında hazırlıq şəraitinin eyni olduğunu göstərmir. Növbəti mərhələdə təkcə iştirakçı sayını artırmaq deyil, təlimin davamlılığını və məktəblər arasındakı imkan fərqini də izləmək vacibdir. Şahmat təşkilatları bu göstəricilərin toplanması və müqayisəsində dəstək verə bilər.

Üçüncü amil ümumtəhsil məktəbləri ilə ixtisaslaşmış təlim arasındakı əlaqədir. Təxminən 40 min uşağın şahmatla məşğul olması geniş marağa işarə edir. Bu marağın necə qeydə alındığı və uşaqların növbəti mərhələyə hansı meyarlarla yönəldildiyi də əhəmiyyət daşıyır. Aydın yol xəritəsi ailələrə, məşqçilərə və idarəedicilərə gözləntiləri düzgün müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər. Bu istiqamətdə şahmat təşkilatlarının koordinasiyası faydalı olar.

Dördüncü amil məlumatların şəffaflığıdır. Fərmandan sonra veriləcək rəsmi açıqlamalarda məqsədlər, icraçılar və nəticələrin ölçülmə qaydası göstərilərsə, prosesi ictimaiyyət daha əsaslı qiymətləndirə bilər. Hazırkı məlumatlar əsasında konkret turnir qərarları, yeni yarış təqvimi və ya şahmat qaydalarında dəyişiklik barədə nəticə çıxarmaq olmaz. Şahmat təşkilatları da bu məlumatları ictimaiyyətə çatdırarkən dəqiq və yoxlanıla bilən meyarlara əsaslana bilər.

Beynəlxalq şahmatda rəqabət ayrı-ayrı istedadlarla yanaşı, onların yetişdiyi sistemin ardıcıllığından da asılıdır. Azərbaycandakı geniş iştirakçı bazası imkan yaradır, amma bu imkanın beynəlxalq nəticələrə çevrilməsində hazırlığın keyfiyyəti və davamlılığı mühüm rol oynayacaq. Buna görə fərmanın potensialını ilkin xəbərə deyil, sonrakı icra göstəricilərinə əsasən qiymətləndirmək lazımdır. Şahmat təşkilatlarının beynəlxalq təcrübədən yararlanması bu işə töhfə verə bilər.

FIDE-nin qərarları və beynəlxalq təcrübə şahmat idarəçiliyi ilə bağlı daha geniş müzakirə üçün kontekst yarada bilər, lakin bu həftə açıqlanan məlumatlar həmin məsələlərlə birbaşa əlaqə göstərmir. Eyni ehtiyat şahmat qaydaları barədə iddialara da aiddir: yeni dəyişikliklər haqqında məlumat verilməyib. Bu fərqi qorumaq xəbərin mahiyyətini şişirtməməyə kömək edir.

İnkişaf ssenarisi

Burada matçın gedişindən deyil, qərarın mümkün icra mərhələlərindən danışmaq daha düzgündür. İlk olaraq aydın hədəflər və məsuliyyət bölgüsü müəyyənləşdirilərsə, 62 şahmat məktəbi ilə ümumtəhsil məktəbləri arasında daha möhkəm əlaqə qurmaq mümkün olar. Beləliklə, mövcud iştirakçı rəqəmləri sadəcə hesabat göstəricisi deyil, inkişafı izləmək üçün başlanğıc nöqtəsi olar. Şahmat təşkilatları bu əlaqənin qurulmasına kömək edə bilər.

Növbəti mərhələdə məşq imkanlarının necə bölüşdürülməsi həlledici olacaq. Uşaqların davamlı məşğuliyyətinə, məşqçi təminatına və məktəblərarası əməkdaşlığa diqqət yetirilsə, daha yüksək hazırlıq mərhələsinə keçmək istəyənlər üçün aydın yol açıla bilər. Lakin bu, fərmanda hazır mexanizm kimi göstərilmir və icra qərarlarından asılıdır.

Başqa ssenaridə əsas diqqət yalnız iştirakçı sayının artırılmasına yönələ bilər. Bu halda 40 minə yaxın uşağın şahmatla məşğul olması müsbət göstərici olaraq qalsa da, həmin marağın nə dərəcədə davamlı təlimə çevrildiyini qiymətləndirmək çətin olar. Buna görə iştirakçı sayını keyfiyyət göstəriciləri ilə tamamlamaq vacibdir.

Həftənin əsas yeniliyi qərarın miqyasından çox, qarşıya çıxardığı suallardır: mövcud şəbəkə necə gücləndiriləcək, uşaqların iştirakı necə davamlı olacaq və görülən iş hansı meyarlarla qiymətləndiriləcək? Bu sualların cavabları fərmanın gündəlik fəaliyyətə təsirini göstərəcək. Hələlik turnir ssenarisi, oyunçu heyəti və ya nəticə proqnozu üçün əsas yoxdur.

Nəticə

Prezident İlham Əliyevin şahmatın inkişafı ilə bağlı imzaladığı fərman bu həftənin əsas institusional hadisəsidir. Ölkədəki 62 uşaq-gənclər şahmat məktəbi və ümumtəhsil məktəblərində şahmatla məşğul olan təxminən 40 min uşaq və yeniyetmə qərarın söykənə biləcəyi geniş baza yaradır. Şahmat təşkilatlarının bu bazanı inkişaf etdirmək üçün atacağı addımlar nəticələrin qiymətləndirilməsində əhəmiyyət daşıyacaq.

Amma miqyas hələ nəticə demək deyil. Qərarın real dəyəri icra mexanizmlərindən, təlimin keyfiyyətindən və iştirakçıların inkişaf yolunun nə dərəcədə aydın qurulacağından asılı olacaq. Əsas sınaq mövcud marağı davamlı sistemə çevirməkdir. İctimaiyyət isə bu prosesi rəsmi açıqlamalar və ölçülə bilən nəticələr əsasında izləyə biləcək.