Şahmat üzrə dünya reytinqində həftənin mənzərəsi: Azərbaycanlıların mövqeyi

Giriş

FIDE 2024-cü ilin yekun şahmat reytinqini dekabrın 1-də açıqladı. Kişilərdə Maqnus Karlsen, qadınlarda isə Hou Yifan liderdir. Azərbaycan şahmatçıları hər iki cədvəldə ilk yüzlükdə yer alsalar da, ön sıralara yaxınlıq kişilər və qadınlar arasında fərqlənir. Bu şahmat reytinqi ilin sonundakı mənzərəni göstərir.

Reytinqdə diqqət çəkən məqamlardan biri xallar arasındakı məsafədir. Yekun siyahı oyunçuların hazırkı mövqelərini və xallarını göstərir, lakin əvvəlki buraxılışla müqayisədə kimin neçə pillə irəlilədiyini müəyyənləşdirmir. Buna görə cədvəli dəyişikliklər kimi deyil, rəqabətin hazırkı mənzərəsi kimi nəzərdən keçirmək daha düzgündür. Şahmat reytinqi oyunçuları eyni tarixə aid göstəricilərlə müqayisə etməyə imkan verir.

Oyunçuların təhlili

Kişilərin ilk üçlüyündə Karlsen 2 831 xalla zirvədədir. Fabiano Karuana 2 805 xalla ikinci, Hikaru Nakamura isə 2 802 xalla üçüncüdür. Karlsen Karuananı 26 xal qabaqlayır, amma ikinci və üçüncü yerləri cəmi üç xal ayırır. Bu fərq ilk iki pillə ilə üçüncü yer uğrundakı mübarizənin nə qədər fərqli olduğunu göstərir. Kişilər arasında şahmat reytinqi ilk üçlükdəki sıx rəqabəti də üzə çıxarır.

Karuana ilə Nakamuranın yaxın xalları mövqelərin dəyişə biləcəyini göstərsə də, reytinq gələcək turnirlərin nəticəsini müəyyən etmir. O, oyunçuların nəticələrinin ümumi mənzərəsini əks etdirir, ayrı-ayrı partiyaların gedişini yox. Bu səbəbdən şahmat reytinqi barədə danışarkən onu gələcək nəticələrin proqnozu kimi təqdim etmək olmaz.

Azərbaycan kişilərindən ən yüksək mövqedə Şəhriyar Məmmədyarovdur: 2 738 xalla 16-cı yerdədir. O, 2 698 xalı olan Teymur Rəcəbovu 40 xalla qabaqlayır. Məmmədyarov ilk iyirmiliyə daxildir, lakin dünya liderlərindən xeyli arxadadır. Şahmat reytinqi azərbaycanlı oyunçuların liderlər qrupuna olan məsafəsini də aydın göstərir.

Rəcəbov 33-cü, Rauf Məmmədov isə 2 656 xalla 69-cu yerdədir. Rəcəbovla Məmmədov arasında 42, Məmmədovla Məmmədyarov arasında isə 82 xal fərq var. Bu göstəricilər Azərbaycanın kişilər şahmatında bir neçə güclü təmsilçisinin olduğunu, amma ilk onluqda oyunçusunun olmadığını göstərir. Beləliklə, şahmat reytinqi ölkə təmsilçilərinin fərqli mövqelərini müqayisə etməyə kömək edir.

Qadınlarda Hou Yifan 2 633 xalla birincidir. Ju Wenjun 2 563 xalla ikinci, Tan Zhongyi 2 561 xalla üçüncüdür. Hou ilə Ju arasındakı 70 xal liderin üstünlüyünü, Ju ilə Tan arasındakı cəmi iki xal isə ikinci yer uğrunda sıx rəqabəti göstərir. Qadınlar üzrə şahmat reytinqi də liderlərlə onları izləyənlər arasındakı fərqi ortaya qoyur.

Azərbaycan qadın şahmatçıları arasında Günay Məmmədzadə 2 421 xalla 36-cı yerdədir. Gövhər Beydullayeva 2 404 xalla 43-cü, Ülviyyə Fətəliyeva 2 381 xalla 67-ci, Xanım Balacayeva isə 2 362 xalla 83-cü pillədə qərarlaşıb. Dördünün də ilk yüzlükdə olması ölkənin geniş təmsilçiliyini göstərir. Günayla Gövhər arasında 17 xal fərq var. Şahmat reytinqi bu oyunçuların beynəlxalq cədvəldəki yerlərini də izləməyə imkan verir.

Kişilərdə ən yüksək mövqedəki azərbaycanlı 16-cı, qadınlarda isə 36-cı yerdədir. Bununla yanaşı, qadınların ilk yüzlükdə dörd oyunçu ilə təmsil olunması heyətin say baxımından daha geniş olduğunu göstərir. Bu, cədvəldəki mövqelərin müqayisəsidir, oyunçuların səviyyəsi barədə yekun hökm deyil. Dünya şahmatçıları ilə müqayisədə Azərbaycan təmsilçilərinin yeri də şahmat reytinqi vasitəsilə görünür.

Əsas amillər

FIDE reytinqi ayrı-ayrı oyunları deyil, zamanla toplanan nəticələri əks etdirir. Buna görə yekun cədvəl oyunçuların həmin tarixdəki mövqelərini müqayisə etməyə imkan verir, amma bir turnirin nəticəsini və ya karyera gedişatını təkbaşına izah etmir. Məsələn, Karuana ilə Nakamura arasında üç, Karuana ilə Karlsen arasında isə 26 xal fərq var. Şahmat reytinqi bu xalları vahid cədvəldə təqdim etsə də, onların yaranma səbəblərini ayrıca araşdırmaq lazımdır.

Cədvəldə rəqabət müxtəlif səviyyələrdə gedir. İlk üçlükdəki kiçik fərqlər podium uğrunda mübarizəni sıxlaşdırır. Azərbaycanlı oyunçuların mövqeləri isə fərqli hədəflər göstərir: Məmmədyarov ilk iyirmilikdə, Rəcəbov ilk otuzluqda, Məmmədov isə ilk yetmişlikdədir. Qadınlarda Günay və Gövhər ilk əlliliyə yaxın, Fətəliyeva və Balacayeva isə ilk yüzlükdədir. Bu şahmat reytinqi həm fərdi nəticələri, həm də ölkələrin təmsilçiliyini izləmək üçün faydalıdır.

Xallar arasındakı fərq mövqelərin gələcəkdə eyni sürətlə dəyişəcəyi demək deyil. Nəticələrə turnirlərdəki çıxışlar və qarşılaşmaların gedişi təsir edə bilər, amma hazırkı cədvəl əsasında konkret proqnoz vermək mümkün deyil. Növbəti şahmat reytinqi yeniləməsində real irəliləyiş və geriləmələri görmək mümkün olacaq.

Karlsenin 2 831 xalı onu rəqiblərindən ayırır, ilk üçlükdəki yaxın xallar isə aşağı pillələrdə də rəqabətin davam etdiyini göstərir. Azərbaycanlıların ilk yüzlükdə təmsil olunması da ümumi mənzərənin vacib hissəsidir. Reytinq dəyişiklikləri barədə nəticə çıxarmaq üçün növbəti reytinqdə oyunçuların xallarını və yerlərini indiki göstəricilərlə müqayisə etmək lazımdır. Həftənin şahmat xəbərləri arasında bu cədvəlin yenilənməsi də diqqətəlayiq mövzulardan biridir. Cədvəlin zirvəsində yer alan ən güclü qrossmeysterlər arasındakı xal fərqləri də rəqabətin əsas göstəricilərindəndir.

Matç ssenarisi

Reytinq cədvəli konkret qarşılaşmanın anonsu deyil, amma mümkün rəqabəti dəyərləndirmək üçün çərçivə yaradır. Karlsenlə Karuana arasında 26 xal fərq var, lakin bu, partiyanın nəticəsinin əvvəlcədən bəlli olduğu demək deyil. Nakamuranın Karuanadan cəmi üç xal geri qalması isə qarşıdakı nəticələrin ikinci və üçüncü yerlərin sırasına təsir edə biləcəyini göstərir. Şahmat reytinqi burada yalnız hazırkı mövqeləri təsvir edir.

Azərbaycanlı şahmatçılar üçün əsas məsələ sabit nəticələr toplamaqdır. Məmmədyarovun ilk onluğa yaxınlaşmasında öz çıxışlarının ardıcıllığı və yuxarı qrupdakı rəqabət rol oynayacaq. Rəcəbov və Məmmədov üçün isə ilk yüzlükdəki yerlərini qorumaq və xallarını artırmaq önəmlidir. Bunlar proqnoz deyil, mövcud şahmat reytinqinin göstərdiyi hədəflərdir.

Qadınlarda Hou Yifanın üstünlüyü böyükdür, Ju Wenjunla Tan Zhongyi arasındakı iki xallıq fərq isə daha sıx rəqabət yaradır. Azərbaycanlılar arasında Günay və Gövhər öndədir; aralarındakı 17 xal növbəti nəticələrin ölkə daxilindəki sıralamaya təsir edə biləcəyini göstərir. Fətəliyeva ilə Balacayeva arasında da 19 xal fərq var. Bu göstəricilər qadınlar üzrə şahmat reytinqinin əsas mənzərəsini tamamlayır.

Nəticə

FIDE-nin dekabrın 1-də açıqladığı 2024-cü ilin yekun cədvəlinə görə, Karlsen və Hou Yifan dünya reytinqində liderdir. Azərbaycan şahmatçıları hər iki bölmədə ilk yüzlükdə yer alıb. Kişilərdə Məmmədyarov 16-cı, qadınlarda isə Günay Məmmədzadə 36-cı pillədədir. Cədvəl həm fərdi mövqeləri, həm də Azərbaycan təmsilçiliyinin genişliyini göstərir.

Reytinqi qiymətləndirərkən xallar arasındakı məsafələri nəzərə almaq vacibdir. Karlsen lider olsa da, Karuana ilə Nakamura arasında cəmi üç xal fərq var. Hou Yifan öndədir, amma qadınların ikinci və üçüncü yerlərini iki xal ayırır. Azərbaycan şahmatında isə diqqət çəkən əsas məqam bir neçə oyunçunun ilk yüzlükdə yer almasıdır. Növbəti şahmat reytinqi yeniləmələrində onların mövqelərini necə qoruyacağı və hansı nəticələrlə irəliləyəcəyi aydınlaşacaq.