Açılış trendləri: Siciliya Najdorfun bu həftə populyarlaşan yeni variantı
Giriş
Siciliya Najdorf şahmatın ən çox müzakirə olunan və daim yenidən araşdırılan açılışlarından biridir. Onun nüfuzu yalnız iti taktiki mübarizədən qaynaqlanmır: qara fiqurların çevik quruluşu ağa mərkəzdə geniş yer verir, əvəzində isə həmin mərkəzə hücum etmək üçün konkret imkanlar yaradır. Siciliya Najdorf seçən oyunçu bu qarşılıqlı riskləri əvvəlcədən nəzərə almalıdır.
Başlıqdakı «bu həftənin yeni variantı» ifadəsinə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Hazırda bu həftə hansı konkret gedişin populyarlaşdığını təsdiqləyən oyun bazası, turnir nəticəsi və ya etibarlı statistika təqdim olunmayıb. Buna görə də konkret yeniliyi trend kimi göstərmək düzgün olmaz. Burada diqqət açılışın işlək ideyalarına və belə bir iddianı necə yoxlamağa yönəlir. Siciliya Najdorf daxilində yeni variant axtaranlar əvvəlcə mənbələri və mövcud partiyaları yoxlamalıdır.
Aktuallıq iddialarını qiymətləndirərkən şahmat nəzəriyyəsini gündəlik xəbərlərin xronologiyası ilə qarışdırmamaq vacibdir. Cari hadisələrin tarix üzrə xronologiyası xəbərin hansı dövrə aid olduğunu yoxlamağa kömək edə bilər, amma şahmat açılışlarının nəzəri mənbəyi deyil. Siciliya Najdorf üzrə açılış təhlili isə etibarlı şahmat bazalarına və mövqelərin konkret hesablanmasına əsaslanmalıdır.
Oyunçuların yanaşması
Najdorfun klassik mövqeyi 1.e4 c5 2.Nf3 d6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 Nf6 5.Nc3 a6 gedişlərindən sonra yaranır. Qaranın a6 gedişi sadə görünsə də, bir neçə məqsədə xidmət edir: b5 xanasına nəzarət edir, fiqurların sıxışdırılmasının qarşısını alır və …e5 və ya …e6 planları arasında seçim imkanı saxlayır. Bu Siciliya Najdorf quruluşunda qara tərəfin çevikliyi mühüm üstünlükdür.
Ağ tərəfin əsas sualı qaranın mərkəz üstünlüyünü necə məhdudlaşdırmaqdır. 6.Bg5 daha kəskin mövqe yaradır və qara şahın təhlükəsizliyini sınağa çəkir. 6.Be3 isə çox vaxt uzun rok, f3 və g4 piyada irələliyi ilə hücum planına bağlanır. Daha sakit inkişaf gedişləri ağın tempi qorumasına, qaranın isə fiqurlarını rahat yerləşdirməsinə imkan verə bilər. Siciliya Najdorf üçün repertuar tövsiyəsi seçərkən bu fərqli planları nəzərə almaq faydalıdır.
Qara tərəf üçün əsas çətinlik bir gedişi əzbərləmək deyil, ağın quruluşuna uyğun cavab seçməkdir. 6.Bg5 qarşısında …e6 ilə möhkəm mərkəz qurmaq olar; bəzi konkret xətlərdə isə …e5 qaranın fəallığını artırır. Hər iki halda piyada quruluşunun zəif nöqtələrini və şahın müdafiəsini ayrıca hesablamaq lazımdır. Eyni cavabı bütün sistemlərə tətbiq etmək təhlükəli sadələşdirmədir.
Bu səbəbdən Siciliya Najdorf həm hazırlıqlı hücumçuya, həm də mövqeni səbirli müdafiə edən oyunçuya uyğun ola bilər. Ağ adətən məkan və təşəbbüsə arxalanır, qara isə rəqibin həddindən artıq irəli getməsindən yararlanmağa çalışır. Tərəflərdən heç biri yalnız açılışın nüfuzuna güvənə bilməz. Siciliya Najdorf oynayanlar üçün oyun nümunələri planların praktikada necə işlədiyini anlamağa kömək edir.
Əsas amillər
İlk növbədə mərkəzin sabitliyi önəmlidir. Ağ e4 və d4 piyada cütlüyünü saxlasa, fiqurları üçün geniş sahə qazanır. Qara isə …e5 və ya …e6 ilə bu dayaqları hədəfə alır. Hansı planın uyğun olması fiqurların yerləşməsindən və taktiki imkanlardan asılıdır. Buna görə bir neçə gedişlik şablon hazır cavab sayılmamalıdır. Siciliya Najdorf mövqelərində kiçik temp fərqi belə planın qiymətləndirilməsini dəyişə bilər.
Digər vacib amillər temp və şahın təhlükəsizliyidir. Hücum üçün edilən piyada irələliyişləri ağın fiqurlarını hücum meydanına gətirə bilər, eyni zamanda öz şahının qarşısında boşluqlar yaradar. Qara mərkəzi vaxtında aça bilsə, hücum edən tərəf müdafiəyə dönməli ola bilər. Gecikərsə, cinah hücumu ciddi təzyiqə çevrilə bilər.
Yenilik iddiasını da düzgün ölçmək lazımdır. Bir gedişin sosial şəbəkədə, canlı yayımda və ya bir turnirdə diqqət çəkməsi onun dərhal nəzəri trenda çevrildiyini göstərmir. Bunun üçün müxtəlif oyunçuların həmin ideyanı təkrar seçib-seçmədiyinə, nəticələrə, rəqiblərin cavablarına və mövqenin obyektiv qiymətləndirilməsinə baxmaq lazımdır.
Məşhur novatorların oyunları bu araşdırma üçün maraqlı başlanğıc nöqtəsi ola bilər; məşhur novatorlar arasında Siciliya Najdorf ideyalarını sınayanların partiyalarını müqayisə etmək də faydalıdır. Amma oyunçunun adı özü-özlüyündə dəlil deyil. Güclü oyunçunun seçdiyi ideya praktik baxımdan təhlükəli görünə bilər, lakin bir partiyanın nəticəsi həmin gedişin nəzəri cəhətdən üstün olduğunu sübut etmir.